کم شنوایی در نوزادان: بررسی علائم و روش های درمان

شناخت زودهنگام علائم مشکلات شنوایی، بهترین راه برای جلوگیری از تأخیر گفتاری و مشکلات رشدی در نوزادان است و بررسی اولیه معمولاً هنگام مشاهده نشانه‌هایی از ضعف واکنش به صدا یا اختلال در تعامل صوتی با محیط آغاز می‌شود. در بسیاری از موارد، کم شنوایی در نوزادان نتیجه عواملی مانند اختلالات ژنتیکی، آسیب‌های دوران بارداری یا مشکلات پس از تولد است که امکان شناسایی دقیق آن‌ها با سن شنوایی سنجی کودکان فراهم می‌شود و سپس می‌توان با استفاده از روش‌های درمانی به‌موقع مانند سمعک یا مداخله گفتاردرمانی، شنوایی و رشد کودک را تقویت کرد.

کم شنوایی در نوزادان چیست و چرا تشخیص زودهنگام حیاتی است؟

کاهش توانایی تشخیص یا پردازش صدا در ماه‌های ابتدایی زندگی، می‌تواند رشد زبانی و ارتباطی کودک را تحت‌تأثیر قرار دهد و همین موضوع اهمیت تشخیص زودهنگام را نشان می‌دهد؛ زیرا شنوایی پایه اصلی یادگیری گفتار است و هرگونه اختلال در آن، اگر بدون مداخله رها شود، ممکن است موجب تأخیر در مهارت‌های شناختی شود. در مواردی که عفونت گوش نوزادان به‌عنوان یک عامل موقتی یا مزمن در ایجاد اختلال نقش دارد، تشخیص سریع و درمان صحیح می‌تواند از آسیب‌های دائمی جلوگیری کند و مسیر رشد کودک را در وضعیت طبیعی نگه دارد.

تشخیص زودهنگام معمولاً در همان ساعات اولیه پس از تولد انجام می‌شود و دلیل تأکید متخصصان بر غربالگری neonatal همین است که عملکرد شنوایی پیش از آغاز یادگیری گفتار سنجیده شود. اگر مشکل در این مرحله شناسایی شود، درمان معمولاً سریع‌تر و با موفقیت بیشتر انجام خواهد شد؛ زیرا مغز نوزاد در این سن بالاترین توانایی سازگاری و یادگیری را دارد و پاسخ مناسب‌تری به مداخلات توانبخشی می‌دهد.^{Hearing Loss at Birth (Congenital Hearing Loss)}

انواع کم شنوایی در نوزادان

اختلالات شنوایی در نوزادان را می‌توان بر اساس بخش آسیب‌دیده در سیستم شنوایی دسته‌بندی کرد و این دسته‌بندی به انتخاب شیوه درمان کمک می‌کند. درک تفاوت میان انواع کم‌شنوایی اهمیت دارد، زیرا هر نوع علت، نشانه‌ها و مسیر درمانی متفاوتی دارد.

کم شنوایی انتقالی

اختلالی که ناشی از مشکلات در قسمت خارجی یا میانی گوش است، اغلب با انسداد یا التهاب همراه می‌شود و معمولاً به درمان دارویی یا اصلاح مشکل فیزیکی پاسخ می‌دهد. این نوع اختلال می‌تواند به دلیل وجود مایع در گوش میانی، تجمع جرم گوش یا مشکلات مادرزادی ساختار گوش رخ دهد و در بسیاری از مواقع موقتی است. اگرچه شدت آن گاهی کم است، اما می‌تواند واکنش نوزاد به صداهای روزمره را کاهش دهد و در صورت عدم رسیدگی، روند یادگیری شنیداری را مختل کند.

کم شنوایی حسی‌عصبی

این نوع اختلال زمانی رخ می‌دهد که حلزون گوش یا عصب شنوایی عملکرد طبیعی خود را از دست می‌دهد و معمولاً دائمی است. علت آن ممکن است ژنتیکی، ناشی از عوارض دوران بارداری مانند عفونت‌های ویروسی یا مربوط به حوادث پس از تولد باشد. نوزادانی که این نوع کم‌شنوایی را تجربه می‌کنند، معمولاً نیازمند استفاده از سمعک یا کاشت حلزون هستند؛ زیرا درمان دارویی تأثیر چندانی بر بازگرداندن شنوایی ندارد.

کم شنوایی مختلط

در این حالت، نوزاد همزمان با دو نوع مشکل یعنی اختلال انتقالی و حسی‌عصبی مواجه می‌شود و بررسی دقیق هر دو بخش سیستم شنوایی برای درمان ضروری است. درمان این کودکان ترکیبی از اصلاح مشکلات انتقالی و تقویت مسیر عصبی است و به همین دلیل ارزیابی دقیق توسط متخصص شنوایی‌شناسی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.

کم شنوایی یک طرفه در نوزادان

اگر نوزاد تنها در یک گوش دچار کم‌شنوایی باشد، ممکن است والدین متوجه علائم واضح نشوند؛ اما این مشکل می‌تواند در مهارت جهت‌یابی صدا و درک گفتار در محیط‌های شلوغ تأثیر بگذارد. این کودکان نیازمند نظارت دقیق‌تری هستند، زیرا احتمال دارد با وجود شنیدن در یک گوش، در مهارت‌های زبانی با تأخیر مواجه شوند.

مهم‌ترین علائم کم شنوایی در نوزادان از بدو تولد تا یک‌سالگی

شناخت نشانه‌های هشداردهنده در سنین مختلف می‌تواند امکان تشخیص زودهنگام را فراهم کند و کمک کند والدین به‌موقع به متخصص مراجعه کنند. بسیاری از این علائم شباهت‌هایی با نشانه‌های کم شنوایی در کودکان در سنین بالاتر دارند، اما در نوزادان با ظرافت بیشتری ظاهر می‌شوند.

علائم در ۰ تا ۳ ماهگی

نوزادی که در این بازه سنی به صدا واکنش محدود نشان می‌دهد، ممکن است دچار اختلال شنوایی باشد و این محدودیت معمولاً با نبود startled response یا عدم توجه به صداهای بلند مشخص می‌شود. در این سن، نوزاد معمولاً با شنیدن صداهای ناگهانی تکان‌های خفیف نشان می‌دهد و اگر چنین واکنشی مشاهده نشود، نیاز به بررسی دقیق‌تر وجود دارد. همچنین نبود واکنش به صدای والدین یا مکالمه‌های آرام در محیط می‌تواند نشانه‌ای از ضعف شنوایی باشد و بهتر است با مشاهده چنین علائمی، سنجش شنوایی در اولین فرصت انجام شود.

علائم در ۳ تا ۶ ماهگی

نوزادان در این دوره معمولا به دنبال منبع صدا می‌گردند و اگر این توانایی مشاهده نشود، احتمال وجود اختلال شنوایی مطرح می‌شود. بسیاری از والدین در این سن متوجه می‌شوند که کودک نسبت به صدای اسباب‌بازی‌ها یا موسیقی واکنش کمتری دارد و همین موضوع می‌تواند اولین علامت هشداردهنده باشد. علاوه بر این، عدم تلاش برای ایجاد آواهای ابتدایی مانند غان‌و‌غون نیز ممکن است نشان‌دهنده‌ی ضعف در دریافت محرک‌های شنیداری باشد که توجه والدین را می‌طلبد.

علائم در ۶ تا ۱۲ ماهگی

نوزادی که در این سن به نام خود واکنش نشان نمی‌دهد یا گفتار ابتدایی او مانند «بابا» یا «ماما» شکل نمی‌گیرد، ممکن است با اختلال شنوایی مواجه باشد. در این مرحله کودکان معمولاً شروع به تقلید صداها می‌کنند و نبود این رفتار می‌تواند علامت قابل‌توجهی باشد. همچنین عدم توجه به تغییرات تن صدای والدین یا عدم درک دستورات ساده کلامی می‌تواند نشانه‌ای از ضعف شنوایی باشد که نیاز به ارزیابی تخصصی دارد.

علت‌های کم شنوایی در نوزادان

عوامل مختلفی می‌توانند موجب بروز مشکلات شنوایی شوند و شناخت این عوامل به انتخاب درمان مناسب کمک می‌کند. در حدود ۵۰ درصد از موارد، علت مشکلات شنوایی ریشه ژنتیکی دارد و این آمار از مطالعات معتبر بین‌المللی استخراج شده است؛ اما عوامل محیطی نیز نقش مهمی ایفا می‌کنند. مواردی مانند عفونت‌های دوران بارداری، مصرف برخی داروها، زایمان زودرس، مشکلات تنفسی یا زردی شدید می‌توانند بر عملکرد سیستم شنوایی تأثیر بگذارند.

عوامل پس از تولد مانند عفونت‌های گوش، آسیب‌های ناشی از ضربه یا بیماری‌هایی مانند مننژیت نیز از دلایل قابل‌توجه محسوب می‌شوند. شناخت این علل نه‌تنها برای درمان بلکه برای پیشگیری و مدیریت در بارداری‌های بعدی اهمیت دارد و متخصصان معمولاً توصیه می‌کنند در صورت سابقه‌ی خانوادگی، غربالگری‌های تکمیلی انجام شود.

غربالگری شنوایی نوزادان چگونه انجام می‌شود؟

غربالگری شنوایی مراحل مشخص و استانداردی دارد که معمولاً در ساعات ابتدایی بعد از تولد انجام می‌شود و هدف آن شناسایی اختلالات مخفی یا آشکار است. این غربالگری با دو روش اصلی یعنی OAE و AABR انجام می‌شود و هر کدام برای بررسی بخش خاصی از سیستم شنوایی طراحی شده‌اند. آزمون OAE وضعیت حلزون گوش را می‌سنجد و AABR مسیر عصبی شنوایی تا ساقه مغز را بررسی می‌کند و ترکیب این دو آزمون، بهترین روش تشخیص اولیه محسوب می‌شود.

برای روشن‌تر شدن تفاوت این دو آزمون، جدول زیر ارائه می‌شود:

در صورتی که نوزاد در یکی از این آزمون‌ها پاسخ مناسب ندهد، پزشک معمولاً توصیه می‌کند چند روز بعد دوباره آزمون انجام شود؛ زیرا وجود مایع باقی‌مانده در گوش یا شرایط محیطی می‌تواند نتیجه را تحت‌تأثیر قرار دهد. اگر نتیجه همچنان غیرطبیعی باشد، ارزیابی‌های تکمیلی انجام می‌شود تا نوع و شدت کم شنوایی مشخص گردد.

نقش والدین در تقویت شنوایی و گفتار نوزاد کم شنوا

مشارکت والدین در روند درمان، مهم‌ترین عامل در موفقیت توانبخشی شنیداری نوزاد است و توجه مستمر آن‌ها به صداهای محیط، واکنش‌های کودک و اجرای توصیه‌های متخصص تأثیر چشمگیری در روند یادگیری گفتار دارد. همراهی خانواده در جلسات توانبخشی، رعایت زمان‌بندی استفاده از سمعک یا دستگاه کاشت حلزون و تمرین‌های روزانه شنیداری می‌تواند به کودک کمک کند مسیر رشد طبیعی‌تری را تجربه کند و در آینده مهارت‌های ارتباطی بهتری داشته باشد.